2026-07-09

Tarihçi Sedat Ulugana, 1937'de Seyid Rıza ve arkadaşlarının idam edilmesinin hemen ardından çekilmiş 6 orijinal fotoğrafı gün yüzüne çıkardı. İlk kez Stêrk TV'de yayımlanan fotoğraflar, bugüne kadar kamuoyuna yansımamış önemli belgeler niteliğinde.

Berlin Freie Üniversitesi'nde akademisyen olan Tarihçi Dr. Sedat Ulugana, 1937-38 Dersim Direnişi'nin öncülerinden Seyid Rıza ve arkadaşlarının idam edilmelerinin hemen ardından çekilmiş 6 orijinal fotoğrafı ortaya çıkardı. Fotoğraflar ilk kez Stêrk TV'de yayımlandı.

Bugüne kadar bilinmeyen görsel belgeler niteliğindeki bu fotoğraflar, infazın hemen sonrasını gösteren "Real Photo Post Card" (RPPC) formatında basılmış orijinal fotoğraflardır. 

‘FOTOĞRAFLAR YAKILDI’ İDDİASI

İdamın tanıklarından olduğu belirtilen İhsan Sabri Çağlayangil, anılarında infaz sırasında çekilen fotoğrafların dönemin İçişleri Bakanı Şükrü Kaya'nın yaveri aracılığıyla Mustafa Kemal Atatürk'e gösterildiğini, Atatürk'ün ise fotoğrafların Kürt toplumunda tepki yaratabileceğini söyleyerek negatifleriyle birlikte imha edilmesini istediğini aktarmıştı.

Ulugana ise bu anlatıya rağmen fotoğrafların tamamının yok edilmediğine dikkat çekti. Bu görüşüne dayanak olarak, 1960 Anayasası'nın hazırlayıcılarından Hıfzı Veldet Velidedeoğlu'nun anılarında yer alan ifadeleri gösterdi. Velidedeoğlu, 1940'lı yılların başında Dersim'deki Halkevi'nde idamlara ait fotoğrafları gördüğünü yazmıştı.

İLK DOĞRUDAN GÖRSEL KAYIT

Seyit Rıza, oğlu ve diğer Dersimli aşiret önderlerinin 15 Kasım 1937'de Elazığ Buğday Meydanı'nda idam edilmesi bugüne kadar ağırlıklı olarak mahkeme fotoğrafları, dönem gazeteleri, tanık anlatımları ve sözlü tarih çalışmaları üzerinden biliniyordu. İnfazın hemen sonrasına ait doğrudan görsel kayıtlar ise ilk kez kamuoyuyla paylaşılmış oldu.

Ulugana'nın ulaştığı altı fotoğrafın, dönemin anı fotoğrafçılığı anlayışıyla fotoğraf kâğıdına basılmış orijinal baskılar olduğu belirtildi.

FOTOĞRAFLARDA NELER YER ALIYOR?

Fotoğraflarda ahşap idam sehpalarına asılmış kişiler, arkalarında sıralanmış jandarma ve askerler ile olayı izleyen sivil kalabalık görülüyor. Bazı karelerde taş kamu binaları, bazılarında ise Buğday Meydanı'ndaki dükkânlar arka planı oluşturuyor. Bu durumun infazların meydanın farklı noktalarında kurulan sehpalar üzerinde gerçekleştirildiğine işaret ediyor.

Ulugana, fotoğraflarda Seyit Rıza, oğlu ve bir diğer aşiret reisinin yüzleri ile ayaklarının koyu mürekkeple kapatıldığını, fiziksel aşınmaların ise fotoğrafların uzun yıllar özel koleksiyonlarda saklandığını gösterdiğini ifade etti.

Fotoğraflarda yer aldığı belirtilen idam edilenlerin isimleri şöyle: Seyid Rıza, Resik Hüseyin (Seyit Rıza'nın oğlu), Seyit Hüseyin (Kureyşan-Seyhan aşiret reisi), Fındık Ağa (Yusufanlı Kamer Ağa'nın oğlu), Hasan Ağa (Demenan aşiret reisi Cebrail Ağa'nın oğlu), Hasan (Kureyşanlardan Ulkiye'nin oğlu) ve Ali Ağa (Mirza Ali'nin oğlu).

ANF