2026-01-13

Roja Assadi

Sarah Namjoo

"Kendi gözlerimle gördüm. Doğrudan protestoculara ateş açtılar. İnsanlar durdukları yere düştü."

Omid konuşurken sesi titriyordu. İzinin sürülmesinden korkuyordu.

İran ile dünyanın kalanı arasındaki sessizlik duvarını yıkmak, yetkililerin misillemede bulunması riski göz önünde bulundurulduğunda, büyük cesaret gerektiriyor.

Güvenliği için adını değiştirdiğimiz 40'lı yaşlarının başındaki Omid, birkaç gündür İran'ın güneyindeki küçük bir şehrin sokaklarında giderek kötüleşen ekonomik zorlukları protesto ediyor.

Güvenlik güçlerinin kentindeki silahsız protestoculara Kalaşnikof tüfeklerle ateş açtığını söyledi, "Zalim bir rejimle, boş ellerle savaşıyoruz" dedi.

İran'dan bildirmek her zamankinden daha zor

BBC, geçen hafta ülke çapında düzenlenen geniş çaplı protesto gösterilerinin ardından güvenlik güçlerinin uyguladığı baskıya ilişkin benzer haberler aldı.

O tarihten bu yana internet erişimi yetkililer tarafından kesildiğinden, İran'dan bildirmek her zamankinden daha zor hale geldi.

BBC Farsça Servisi'nin İran'dan yayın yapması hükümet tarafından yasaklanmıştı.

Ülke çapındaki en büyük hükümet karşıtı protestolardan biri, gösterilerin 12. gecesi olan 8 Ocak Perşembe günü düzenlendi.

İran'ın 1979'daki İslam Devrimi'yle devrilen son şahının sürgündeki oğlu Rıza Pehlevi'nin çağrıları sonrası 8 ve 9 Ocak'ta düzenlenen protestolara çok sayıda kişinin katıldığı görülüyor.

İran'ın dini lideri Ali Hamaney, 10 Ocak'ta yaptığı açıklamada, "İslam Cumhuriyeti geri adım atmayacaktır" dedi.

Görünen o ki, güvenlik güçleri ve Devrim Muhafızları emirleri ondan aldığı için, en büyük katliam bu uyarıdan sonra yaşandı.

Devlet medyasına göre İranlı yetkililer ABD ve İsrail'i sorun çıkarmakla suçladı ve "terörist eylemleri" kınadı.

'Bu tek taraflı bir savaş, insanlar sadece slogan atıyor ve öldürülüyor'

Tahranlı genç bir kadın 8 Ocak'ta yaşananların "kıyamet gününü" andırdığını söyledi:

"Tahran'ın ücra mahalleleri bile protestocularla doluydu. İnanamayacağınız yerler dolup taşmıştı.

"Ancak Cuma günü (9 Ocak) güvenlik güçleri sadece öldürdü, öldürdü ve öldürdü. Bunu kendi gözlerimle görmek beni o kadar rahatsız etti ki, ben de moral kalmadı. Cuma günü kanlı bir gündü."

Tahranlı genç, Cuma günkü cinayetlerden sonra insanların dışarı çıkmaya korktuğunu, birçok kişinin artık ara sokaklarda ve evlerinde slogan attığını söyledi.

Tahran'ın bir savaş alanına dönüştüğünü, protestocuların ve güvenlik güçlerinin sokaklarda mevzilenip siper aldıklarını belirtti ve ekledi:

"Savaşta her iki tarafın da silahı vardır. Burada insanlar sadece slogan atıyor ve öldürülüyor. Bu tek taraflı bir savaş."

'Protestoculara gerçek mermilerle ateş açtılar'

Tahran'ın batısındaki Fardis kentinden görgü tanıkları, Devrim Muhafızları'na bağlı paramiliter Besic gücü mensuplarının Cuma günü, sokaklarda saatlerce polis olmamasının ardından aniden göstericilere saldırdığını söyledi.

Görgü tanıklarına göre, üniformalı ve motosikletli güçler doğrudan protestoculara gerçek mermilerle ateş açtı.

Üzerinde herhangi bir işaret olmayan araçların da ara sokaklara girdiği ve araçtakilerin protestolara katılmayanlara ateş açtığı bildirildi.

Bir görgü tanığı, "her sokakta iki ya da üç kişinin öldürüldünü" iddia etti.

'İran'da gerçekten neler yaşandığını tasavvur etmek zor'

BBC Farsça Servisi'ne konuşan görgü tanıkları, dünyanın İran'da gerçekten neler yaşandığını tasavvur etmenin zor olduğunu ve şu ana kadar uluslararası medya tarafından bildirilen ölü sayısının tahminlerinin sadece bir kısmını yansıttığını söylüyor.

Uluslararası yayın kuruluşlarının İran içinde serbestçe çalışmalarına izin verilmiyor.

Yayın kuruluşları da çoğunlukla ülke dışında faaliyet gösteren İranlı insan hakları örgütlerine güveniyorlar.

12 Ocak'ta Norveç merkezli İran İnsan Hakları Örgütü (IHRNGO), ülkede dokuzu 18 yaşın altında olmak üzere en az 648 protestocunun öldürüldüğünü açıkladı.

Bazı yerel kaynaklar ve görgü tanıkları ise farklı şehirlerde öldürülenlerin sayısının birkaç yüz ile binlerce kişi arasında değiştiğini söylüyor.

BBC halen bu rakamları bağımsız olarak doğrulayamıyor.

İranlı yetkililer de şu ana kadar ölen protestocuların sayısına ilişkin resmi bir açıklama yapmadı, şeffaf istatistikler de sunmadı.

İran medyası ise protestolar sırasında 100 güvenlik görevlisinin öldürüldüğünü ve "isyancılar" olarak nitelendirdiği protestocuların çeşitli şehirlerde onlarca cami ve bankayı ateşe verdiğini bildirdi.

BBC Farsça Servisi tarafından doğrulanan videolarda da protestolar sırasında farklı yerlerde polis araçlarının ve bazı hükümet binalarının ateşe verildiği görülüyor.

Görgü tanıklarının BBC'ye yaptıkları açıklamalar ve gönderdikleri videolar çoğunlukla Tahran, yakınlardaki Karaj, kuzeydeki Reşt, kuzeydoğudaki Meşhed ve güneydeki Şiraz gibi büyük şehirlerden.

Bu bölgeler Starlink uydu ağı aracılığıyla daha fazla internet erişimine sahip.

Starlink'e erişimleri fazlasıyla sınırlı olduğu için ilk kayıpların çoğunun yaşandığı küçük kasabalardan gelen bilgiler ise çok az.

Ancak çeşitli şehirlerden gelen haberlerin tutarlı ve benzer olması, baskının ne kadar şiddetli olduğuna, ölümcül şiddete de ne kadar yaygın başvurulduğuna işaret ediyor.

BBC'ye konuşan hemşire ve sağlık görevlileri, çok sayıda ceset ve yaralı protestocu gördüklerini söyledi.

Hemşire ve sağlık görevlileri, birçok şehirde hastanelerin dolup taştığını, özellikle başlarından ve gözlerinden ağır yaralananları ise tedavi edemediklerini belirtti.

Bazı görgü tanıkları, cesetlerin "üst üste yığıldığını" ve ailelere teslim edilmediğini bildirdi.

Pazar günü aktivistlerin yönettiği Telegram kanalı Vahid Online'da yayımlanan videolar, Tahran'daki Kahrizak Adli Tıp Merkezi'nde çok sayıda ceset olduğunu ve birçok ailenin ya yas tuttuğunu ya da cesetleri teşhis etmeye çalıştığını gösterdi.

Kahrizak'tan olduğu anlaşılan videolardan birinde, yakınları bir ekranda gösterilen kimliği belirsiz cesetlerin fotoğraflarına bakarken görülüyor.

Bir diğer videoda, tesis içinde ve dışarıdaki sokakta siyah torbalar içinde çok sayıda ceset görülüyor. Bunlardan sadece bazılarının kimlikleri tespit edilebilmiş.

Bir videoda içinde çok sayıda ceset bulunan deponun içi gösterilirken, bir diğerinde bir kamyonun boşaltıldığı ve içinden cesetlerin çıkarıldığı görülüyor.

Meşhed'deki bir mezarlıkta çalışan bir morg görevlisi, Cuma sabahı gün doğmadan önce başlarından vurulmuş 180-200 arasında kişinin cesetlerinin getirildiğini ve bu kişilerin hemen gömüldüğünü söyledi.

BBC Farsça Servisi'ne konuşan Reşt kentinden bir kaynak, protestoculardan 70'inin cesedinin Perşembe günü şehirdeki bir hastane morguna nakledildiğini söyledi.

Kaynağa göre, güvenlik güçleri cenazeleri ailelere teslim etmeden önce "mermiler için ödeme" talep etti.

Tahran'ın doğusundaki bir hastanede çalışan bir sağlık personeli de BBC Farsça Servisi'ne, Perşembe günü yaklaşık 40 cesedin buraya getirildiğini söyledi.

Doktorun kimliğini korumak için hastanenin adını açıklamıyoruz.

Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri Antonio Guterres, 11 Ocak Pazar günü yaptığı açıklamada, "son günlerde İranlı yetkililerin protestoculara karşı ölümler ve yaralanmalarla sonuçlanan şiddetli ve aşırı güç kullanımına yönelik haberler nedeniyle şoke olduğunu" söyledi.

BM'nin İran İslam Cumhuriyeti İnsan Hakları Özel Raportörü Mai Sato da BBC Farsça Servisi'ne yaptığı açıklamada, "Ölü sayısı ne olursa olsun, güvenlik güçlerinin ölümcül güç kullanmasının endişe verici olduğunu vurgulamak istiyorum" dedi.

BBC Türkçe